KALDERA NEDİR

Kaldera nedir, bir volkanın patlaması ile tepe kısmının içeriye doğru çökmesi sonucunda oluşan volkanik yer şeklidir. Kalderanın türkçe karşılığı ‘pişmiş çömlek’ olarak bilinmektedir. İspanyolcada ‘caldera’ , Latincede ise ‘calderia’ olarak yazılır. Kaldera nasıl oluşur ve çeşitleri nelerdir hep beraber bakalım.

Kaldera Oluşumu

Kalderanın oluşumu için aktif bir yanardağın diğer adıyla volkanın patlaması gerekir. Patlama sonucunda volkanın içerisinde bulunan büyük miktarda magma volkan bacasından dışarı çıkarak içeride yani magma odasında büyük bir boşluk oluşturur. Magma odası içeride oluşan bu boşluktan dolayı üstünde bulunan ağırlığı taşıyamaz ve içeriye doğru çöker. Volkanın bir veya birden fazla patlaması sonucunda bu çöküntüler oluşur. Oluşan dairesel çöküntüye kaldera denilmektedir.

Volkanın patlama şiddetine göre kaldera büyüklüğü 1 ila 250 km civarında olabilir. Kaldera boyutunu etkileyen unsurlardan birisi de magmanın ne kadar akışkan olduğudur. Magmanın yapısında en çok oranda silisyum oksit (silika) bulunur. Magmanın içerdiği silika miktarı yüzde 63’ten fazla ise asidik bir magmadır ve akıcılığı azdır. İçerdiği silika miktarı magmanın yoğunluğu etkiler ve doğru orantılı olarak oluşan patlama da o kadar şiddetli olur. Oluşumlarına göre bir çok çeşit kaldera vardır. Bunlardan en çok ilgi çeken kaldera çeşidi ise kaldera gölüdür. Şuana kadar Kaldera nedir ve kaldera nasıl oluşmuştur konularına baktık sırada kaldera çeşitlerine ve türlerine bir göz atalım.

Kaldera Türleri

Kaldera Gölü

Volkan patlaması ile oluşan kalderanın yapısına göre, içerisinde su tutması sonucunda kaldera gölü oluşur. Kaldera gölünü oluşturan suyun kaynağı ise yağışlar, eriyen karlar veya yer altı su kaynakları olabilir. Bu tür su kaynakları zamanla kalderanın tabanı besler ve kaldera gölünü oluşturur.

Oluşan kaldera gölünde bir kez daha bir volkan patlaması oluşabilir. İkinci bir volkan faaliyeti sonucunda kaldera gölünün içerisinde ikinci bir kaldera ortaya çıkar. Bu şekilde oluşan bir kalderaya örnek olarak Endonezya’da bulunan Toba volkanının meydana getirdiği kaldera gölünü verebiliriz. Dünyada birden fazla kaldera gölü bulunmaktadır. 

Kaldera Göllerine Örnek

• Dünyada en derin kaldera gölü maksimum 594 metre derinliğinde olarak bilinen Crater Lake (ABD) Oregon eyaletinde yer alıyor.
• Turistik açıdan önemli bir yeri olan Kawaguchi Gölü (Japonya) Fuji dağının kalderasında oluşmuştur.
• Dünyanın en büyük kaldera gölü olan Toba Gölü (Endonezya) uzunluğu 100 km genişliği ise 30 km kadardır.
• Dünyanın ikinci büyük kaldera gölü ise ülkemizde, Türkiye’de Bitlis ilinde bulunan Nemrut gölüdür. Nemrut gölü, adını MÖ 2100 yıllarında yaşamış Babil hükümdarı Nemrut’tan almıştır.
  

Kalkan Volkan Kalderası

Bu kaldera çeşidi volkan patlaması şeklinde oluşmaz. Volkan patlamasının şiddetinin magmanın yoğunluğu ile doğru orantılı olduğundan bahsetmiştim. Kalkan volkanlarının magma yapısı akışkanlığı yüksek olduğu için volkan patlaması oluşturmadan içerisindeki lavı akıtarak çıkarır. Kalkan volkanına lav çeşmesi de denilmektedir.

Volkan patlaması yerine magmanın akıntı şeklinde dışarı çıkması nedeniyle volkan enine genişler. Kalkan volkanlarının taban çapları 5 kilometreyi geçmektedir ve doğada bulunan en büyük volkanlardır. Dünyada bildiğimiz kalkan volkanlarına örnek olarak Hawaii Takım Adasında bulunan Puhahonu Yanardağını verebiliriz. Türkiyede ise Tendürek Dağı 650  km²’lik yüzölçümüne sahip bir kalkan volkanıdır. Nuh’un Gemisinin bu yanardağın yakınlarında olduğu söylenir.

Güneş Sistemindeki Kalderalar

Kalderalar sadece Dünyamızda değil diğer gezegenlerde ve uydularda da bulunmaktadır. Dünya dışındaki Venüs, Mars, Ay ve Jüpiter gibi diğer gezegen ve uydularda da volkanik faaliyetlerin olduğu tespit edilmiştir. Bu gezegen ve uydularda yer alan kalderalar birbirlerine benzerdir. İo’da bulunan en büyük kaldera Tvashtar Paterae kalderası 290 km çapındadır. Mars’ta bulunan kalderalar ortalama 48 km civarındadır. Dünyadaki kaldera çapları ise ortalama 1.6 ila 80 km arasında değişmektedir.

Diğer yazılarda görüşmek üzere…